NL | FR | EN
22
Jun
Geschreven in: Vertalen
Gepost door: Marie-Hélène de Cannière

In onze job als vertalers streven we binnen Déesse voortdurend naar verbetering. Als we van elkaar iets kunnen opsteken, zullen we dat zeker niet laten. Revisies dienen daarbij niet alleen het doel om onze klant een afgeborstelde vertaling te leveren, maar ook om aandachtspunten te identificeren die ons werk naar een hoger niveau kunnen tillen. Zelf kreeg ik op die manier herhaaldelijk de feedback: vergeet niet te deverbaliseren.

Deverbaliseren

Dat deverbaliseren is een fase in het vertaalproces. Je leest de brontekst om de boodschap ervan te vatten, en koppelt die boodschap los van de woorden. Meer nog: je koppelt hem los van de bewoording. En dat gaat over meer dan alleen de woorden. Dat gaat ook over de grammatica. Zeg maar: over het canvas waarop de tekst geweven is. Het is een proces dat grotendeels onbewust verloopt. Maar soms word je er met je neus op geduwd.

Toevallig botste ik enkele dagen na die bewuste feedback op een bijzonder Engelstalig gedicht: Pretty Ugly (van Abdullah Shoaib). Ik las het en vroeg mij meteen af: is dit vertaalbaar? De vraag stellen, is het antwoord geven. Ik moest en zou een oplossing vinden om het gedicht te vertalen.

De tekst en de structuur stelden evenwel grote uitdagingen:

  • De titel, pretty ugly, houdt een woordspeling in die eigenlijk het gedicht in twee woorden samenvat. Is er in het Nederlands een tegenhanger voor “pretty”, dat tegelijk “mooi, knap” betekent en een bijwoordfunctie kan hebben in de zin van “nogal”?
  • Doordat de tekst van boven naar onder en omgekeerd leesbaar moet zijn, loop je in het Nederlands tegen de bijzinnen aan: daarin verandert namelijk de woordvolgorde, en dat is hier dus geen optie.

Deze twee uitdagingen gaven voor mij ineens glashelder inhoud aan het proces waarover sprake: ik moest verregaand deverbaliseren als ik een vertaling wou produceren die “werkte”. De auteur speelt met woorden, vlecht ze doorheen het canvas van de Engelse taal, en creëert een uniek effect. Wil ik dat effect ook in het Nederlands verkrijgen, dan moet ik mij volledig losmaken van het Engelse canvas, in het Nederlandse grammaticale canvas duiken, en daar de woorden op een andere manier verweven. Anders dan bij een commerciële vertaling, die vaak op korte termijn geleverd moet worden, had ik het hele Pinksterweekend om te kauwen (en te herkauwen). U leest het resultaat onderaan deze blogpost.

Wat met deverbaliseren in een commerciële context?

Nu vertalen we natuurlijk voor onze klanten geen gedichten en gaat het deverbaliseren zelden zo ver. Maar toch, een swingende titel voor een persbericht, een slogan die de aandacht moet trekken: deze cruciale elementen uit een tekst vragen vaak dat je die oefening ook in je werk durft te maken.

Enkele voorbeelden? “It’s hip to be square.” Het product: vierkante horloges. De uitdaging: “be square”. De opdracht: vertalen naar het Frans. Wat we nastreefden: in de titel het vierkant behouden als gegeven, een hippe toets uit dezelfde taalregister, en een contrast (hip <> square). We hebben een reeks voorstellen uitgewisseld, en we kwamen uit bij: Grave, l’heure au carré !

Nog eentje? “MD zorgt ervoor dat de zomer als gegoten zit.“ Context: het gaat hier over tuinmeubilair voor de zomer. Opnieuw speelt de auteur hier op verschillende niveaus van “zitten“. Hoe behoud je het idee van zitten (zitmeubilair) samen met het “als gegoten zitten“, het idee van comfort? Waar we op uitkwamen: “MD vous invite à vous lover dans les bras de l’été“.

Een laatste om het af te leren? “Fan tot op de blote huid”, als titel voor een aankondiging van Rode Duivelsondergoed. Het element “huid” wilden we op de een of andere manier behouden, omdat het indirect refereert aan het product. Dus zochten we een uitdrukking die het concept “fan” versterkt met het woord “peau”. We stelden voor: “Pour ceux qui ont le foot dans la peau”.

In de onbewuste toolbox van de vertaler

En zo merk je achteraf dat een vertaler dat principe van deverbaliseren systematisch toepast. Doe je dat niet, dan zal de brontaal door de tekst van de vertaling heen schemeren. De lezer in de doeltaal mag dan bijvoorbeeld geen Duits kennen, hij voelt toch meteen dat de tekst niet bolt. Het deverbaliseren weekt de concepten en inhoud uit de brontekst los uit het canvas van de brontaal, en weeft ze in het canvas van de doeltaal. De lezer leest een tekst die op een origineel in zijn taal lijkt.

En pas dan is een vertaling werkelijk afgeborsteld en klaar om naar de klant verzonden te worden.

 

Gortig mooi

Dat ik gortig ben
of wou je het tegendeel beweren
dat ik een heel mooi mens ben
dan komt puntje bij paaltje
ik haat mezelf in elk opzicht
en ik ga mezelf niet voorliegen door te zeggen
in mij schuilt schoonheid die ertoe doet
wees gerust, ik zal mezelf hieraan herinneren
hoe waardeloos, verschrikkelijk ik ben,
en niets van wat je zegt zal mij laten denken
ik verdien liefde
want hoe dan ook
ik ben niet goed genoeg om van te houden
en ik ben slecht geplaatst om te geloven
dat er schoonheid in mij huist
want telkens als ik in de spiegel kijk denk ik
ben ik zo gortig als mensen beweren?

(Lees het nu omgekeerd)

Het lukt ook met “knap lelijk”, maar dan vind ik het wat braver. Het is niet helemaal af, maar het leest wel al.

Suggesties ter verbetering zijn welkom  :)

 

Terug naar overzicht
Marie-Hélène de Cannière

Marie Hélène werkt bij Déesse als vertaalster en Business Developer. Ze heeft een Master in Vertaalkunde, een MBA in Marketing Management en een doctoraat in TEW.